“Vrijheid en privacy op internet zijn grondrechten, en die grondrechten zijn onmisbaar voor je ontwikkeling, voor technologische innovatie en voor de rechtsstaat. Maar die vrijheid is niet vanzelfsprekend.” Hans de Zwart, directeur van Bits of freedom, reikt elk jaar namens zijn organisatie de Big Brother awards uit, een negatieve prijs aan de grofste privacyschenders. De expertprijs ging in 2014 naar de Nederlandse scholen, omdat ze klakkeloos data van leerlingen aan uitgevers gaven. “Dat heeft de samenleving wel wakker geschut:  Er is sindsdien een breder maatschappelijk debat ontstaan over leerlinggegevens, en hoe je daar beter mee om kunt gaan. Wat we nu ‘learning analytics’ noemen zijn eigenlijk heel gevoelige gegevens. Niet iedereen hoeft daarbij te kunnen en het zou al helemaal niet mogelijk moeten zijn dat ze zomaar de school verlaten. Het moet voor de leerlingen en voor hun ouders heel helder zijn wat ermee gebeurt.”

Lesprogramma mediawijsheid te weinig gepolitiseerd

Onderwijs is voor Bits of freedom niet een direct aandachtspunt, maar Hans de Zwart is zelf lang docent geweest en heeft zich daarbij beziggehouden met ICT. “We hebben in Nederland veel aandacht voor mediawijsheid. Maar het lesprogramma van mediawijsheid is te weinig gepolitiseerd. Voor ons, Bits of freedom, is het honderd procent duidelijk dat technologie nooit neutraal is. Het wordt gemaakt door iemand, en die maker heeft daar een heldere doelstelling bij. Hij probeert met technologie de wereld naar zijn of haar hand te zetten.” Technologie heeft altijd effecten die onvoorzien zijn. “Er is in onze samenleving een bijna rotsvast geloof dat we met data de problemen van de wereld kunnen oplossen; data als de heilige graal. We verliezen daarbij de secundaire effecten uit het oog. Die zijn ook niet per se makkelijk te voorspellen, maar je moet er wel goed naar kijken. Om een voorbeeld te noemen: je kunt via Facebook heel makkelijk mensen met dezelfde interesse bij elkaar brengen, makkelijk dingen met elkaar delen en in contact met elkaar blijven, maar een neveneffect van Facebook is hoe makkelijk het wordt voor Facebook en de Amerikaanse overheid om gebruikers in de gaten te houden en te manipuleren.”

“De meeste scholen in Nederland denken heel bewust na over wat ze in de kantine verkopen en hoe gezond dat moet zijn. Waarom dan niet ook zo’n kritische blik op de digitale middelen die je als school in zet en waar je persoonlijke informatie mee verzamelt?”

Controle over je data

De insteek van mediawijsheid in het onderwijs is vaak het ontwikkelen van vaardigheden om informatie op internet goed te kunnen vinden, de validiteit daarvan te kunnen checken, om te gaan met informatieoverload, goed leren zoeken en filteren, en er is zelfs aandacht voor de sociale kant: wees voorzichtig met foto’s en privacy-instellingen, let op voor cyberpesten enzovoort. Maar wordt er ook gekeken naar wie er macht door krijgt, wat er gebeurt met onze data? “We moeten de touwtjes zelf in handen nemen”, zegt Hans stellig. “Iedereen zou controle over zijn data moeten hebben. Dat kan bijvoorbeeld door vrije software te gebruiken; software die echt voor de gebruiker gemaakt is, die je zelf mag aanpassen en waarvan duidelijk is hoe het werkt, dat je weet dat het doet wat jij wilt. Ik besef dat dat eenvoudiger gezegd is dan gedaan, onder andere vanwege de netwerk-effecten. Neem Whatsapp. Iedereen zit daarop, dus jij stapt niet over op een ander systeem, want dan  bereik je niemand meer. Maar het kan wel. Ik ben helemaal afgestapt van Google, Dropbox enzovoort. Ik host mijn software zelf, ik werk met Owncloud, heb een eigen datumprikker, mijn eigen fotoalbumsoftware enzovoort. We moeten de jeugd leren hoe ze hun eigen technologie kunnen maken, zodat ze weer het beheer over hun eigen data kunnen krijgen.”

Iedereen een eigen domein

“Als ik me weer met onderwijs zou bemoeien, dan zou ik me hard maken dat iedereen een eigen domein zou krijgen. Weg met Gmail. In de VS wordt daar al mee geëxperimenteerd. De studenten krijgen een eigen domein en kunnen ermee doen wat ze willen. Gebruiken voor schoolexperimenten, e-mail op ontvangen. Op die manier krijg je veel meer autonomie en veel meer bewustzijn van hoe het werkt en hoe je het kunt inzetten in een veilige omgeving.” Dit is voor vooral kleinere scholen die geen eigen ICT’er en minder financiële draagkracht hebben, misschien wat moeilijker te realiseren, maar scholen kunnen hun leerlingen wel laten zien dat ze er zelf ook iets aan kunnen doen. “Laat leerlingen zien dat er ook andere chat apps zijn dan Whatsapp. Apps waarbij jouw persoonlijke bericht (bijvoorbeeld aan je verkering) niet door de leverancier meegelezen kan worden.  En accepteer niet zomaar alle cookies. Als je naar nu.nl gaat, dan worden er meteen zo’n tweehonderd bestanden op je computer gezet. Een paar daarvan zijn nuttig. Die maken het mogelijk dat je opmaak en plaatjes kunt zien, maar de rest komt allemaal via advertentienetwerken binnen. Ublock Origin is bijvoorbeeld een goede tool waarmee je dat soort cookies kunt blokkeren en ervoor kunt zorgen dat je niet permanent online gevolgd wordt.”

Het lijkt veilig…

Hans de Zwart was, toen hij nog leerkracht was, een van de eerste leerkrachten met een website voor zijn klas. “Het leek me superleuk om via een website de ouders dichter bij de klas te brengen, dus plaatste ik er allemaal foto’s van leerlingen op. Ik kan het me nu niet meer voorstellen dat je een foto op internet zet zonder deze op een beveiligde verbinding en achter een wachtwoord te zetten. Ik was me er toen nog onvoldoende bewust van dat het internet niets vergeet en dat het afstanden superklein maakt. Ik schrik nu altijd heel erg als scholen hun leerlingen verplicht stellen om filmpjes van zichzelf op Youtube te zetten of als ze dat als school zelf doen. Natuurlijk is het goed dat je de leerlingen audiovisueel onderwijs geeft, maar op deze manier verliezen de leerlingen de controle en eigenaarschap over de filmpjes. Hetzelfde geldt voor leerlingresultaten op systemen als Magister. Het lijkt veilig, want het staat in een besloten omgeving, maar dat is het niet. Scholen moeten hier echt kritisch mee omgaan. Het is een heel kwetsbare tijd voor de leerlingen, de tienertijd. Je bent nu misschien niet wie je straks bent, dus wees terughoudend met het op straat leggen van beelden, cijfers, verhalen van leerlingen. Het is belangrijk dat hier veel bewuster mee om wordt gegaan!”

Bits of freedom is een onafhankelijke stichting die opkomt voor privacy en vrijheid van meningsuiting op het internet. Ze maakt zich hiervoor sterk door te lobbyen, campagne te voeren en door empowerment. Met een groep gedreven vrijwilligers maakten ze de Internetvrijheid Toolbox, hét adres voor alle vragen over privacy, vrijheid en veiligheid online. Met praktische adviezen en tips, en directe links naar applicaties en software die wél respectvol met data omgaan.