De ontwikkelingen op het gebied van onderwijs en ict hebben de laatste jaren een enorme vlucht genomen

De ontwikkelingen op het gebied van onderwijs en ict hebben de laatste jaren een enorme vlucht genomen – en het einde is nog lang niet in zicht. Integendeel. Voor docenten, ouders en onderwijskundigen doemt voortdurend de vraag op: hoe gaan we het onderwijs van morgen vormgeven? Vives voelde futurist en trendwachter Marcel Bullinga aan de tand over het onderwijs in 2025. Hij sprak duidelijke taal: “We krijgen verslavend onderwijs. Durf mee te veranderen, of zoek een andere baan. Zo simpel is het.”

“Hoe het leven van een brugklasser eruit ziet in 2025? Die gaat niet alle dagen naar een fysieke school. Het enige dat in zijn tas zit, is een tablet. Leren en werken wordt een ‘social game’. Afstandsonderwijs, tabletonderwijs en thuisonderwijs zijn vanzelfsprekend. In de toekomst lees je ook geen krantenkoppen meer als ‘Lotingstress Amsterdamse scholen’ of ‘Sluiting Plattelandsscholen dreigt’.” Marcel Bullinga windt er geen doekjes om. En dat is niet verrassend: alle tekenen zijn daar, tenslotte.

Hij vervolgt: “Het onderwijs van de toekomst is gebaseerd op video en op veel zélf leren. Als je een leervideo bekijkt, of een leergame speelt, dan kun je daar als leerling vervolgens vragen over hebben. Die vragen kunnen worden gesteld tijdens speciale interactie-uren met de docenten. Alleen daarvoor, voor de verankering van de kennis die je tijdens het videoleren krijgt overgedragen, ga je nog naar school. Weg met de eenzijdige contacturen en hoorcolleges.” “De interactie-momenten kunnen overal plaatshebben, en dat hoeft niet eens per se met de docent,” legt Bullinga uit. “Die kennis kan ook van specialisten komen. Ik denk dat je een myriade aan leer- en werkvormen gaat krijgen. Daarbij komen er veel meer leerfabrieken, die allemaal via de tablet onderwijs gaan aanbieden. Dat kunnen technologiebedrijven zijn, die naast de nieuwe motoren onder de economie, ook wel eens de nieuwe motoren onder het onderwijs kunnen gaan worden. Het kunnen ook de traditionele uitgevers zijn, uitgevers die deze tabletoorlog gaan overleven omdat ze tijdig de bakens verzetten. Maar: het kunnen ook zelfs collectieven van ouders zijn, die vinden dat het onderwijs van de school op de hoek niet naar hun smaak of overtuiging is, en daarom de handen ineen slaan en zelf iets beginnen. Dit zal absoluut niet de meerderheid zijn trouwens, de meerderheid van het onderwijs blijft worden gegeven door opvoed- en onderwijsprofessionals. Feit is dat de tools die je nodig hebt om afstands- of thuisonderwijs te geven, veel talrijker, laagdrempeliger en goedkoper worden.”

Concurrentieslag
De opkomst van al die tools zorgt ervoor dat de leerling van de toekomst zijn kennis eigenlijk overal kan vergaren – niet alleen bij zijn school om de hoek. Bullinga voorspelt dan ook een enorme concurrentieslag: “Eentje waar we ons geen voorstelling van kunnen maken. De geest is uit de fles, en die fles, dat is een tablet. Eeuwenlang is het onderwijs beperkt gebleven tot fysieke gebouwen. Nu niet meer. De kern van het onderwijzen, de kern van leren, ontsnapt ineens uit de spelonken van het gebouw: onderwijs kan straks overal ter wereld worden genoten.” Om leerlingen te kunnen behouden, ligt de druk daarom bij de scholen. Zij moeten het niveau zo hoog mogelijk houden”, waarschuwt Bullinga. “De beste manier om dit aan te pakken, is om mee te gaan in de vaart der volkeren, en accepteren dat onderwijs in een tablet zit. Dat betekent dat je je moet aanpassen. Van je methodieken en leervormen tot de manier van omgaan met leren. Vervolgens moet je je gaan afvragen hoe je als fysieke school een meerwaarde kunt blijven geven. Als ouder ben je nu gedwongen om je kind op een school in een bepaald postcodegebied te plaatsen, omdat de overheid vindt dat je in de buurt les moet krijgen. Dat is te bizar voor woorden, in termen van de toekomst. Je zoekt gewoon je eigen tabletschool en je gaat eens kijken hoe je dat kunt combineren met de noodzaak van een fysieke school. Misschien is dat nog een paar dagen in de week nodig, misschien helemaal niet.”

Kloof
Bullinga ziet de toekomst voor sommige scholen somber in. “De kloof tussen de nieuwe onderwijswereld en alles wat daarmee samenhangt, en het traditionele onderwijs, is echt heel groot. Die afstand is duizelingwekkend. Als je ziet hoe snel de pioniers zich ontwikkelen, hoe ver ze doordenken, en hoe ze ook nog eens massaal bezig zijn met de financiering en dergelijke, en je vergelijkt dat met het niveau waarop veel scholen zich nog bevinden… dat wordt een moeizame strijd.” Voor een deel wordt die kloof dan ook nooit gedicht, vreest Bullinga. “Er zullen scholen worden gesloten omdat ze niet meekomen. In die zin is het onderwijs 3.0 een bedreiging. Niet voor het leren zelf, laat dat duidelijk zijn, maar voor de manier waarop we het leren nu hebben georganiseerd. Leerlingen kunnen opeens kiezen uit duizenden scholen, dankzij hun tablet, waar hun onderwijs gepersonaliseerd op binnenkomt. Dat gaat onherroepelijk iets doen met die school om de hoek.”

Klassen in de toekomst
“Een van de grote voordelen van tabletonderwijs is dus dat gepersonaliseerde leren. Iets dat nu al gebeurt, maar dat in de toekomst nog meer de normaalste zaak van de wereld zal zijn: onderwijs op maat. We moeten er niet gek van opkijken als in 2025 iemand van 11 jaar hetzelfde onderwijs geniet als iemand van 14 jaar,” zegt Bullinga. “Wat je zult zien, is dat die kinderen elkaar ook gaan opzoeken. In de eerste plaats virtueel: die communicatievormen worden steeds echter, steeds overtuigender. Je huis wordt een soort Disney pretpark, waarin je als kind op een gegeven moment met andere kinderen van jouw genre – kinderen die op jou lijken in termen van leerstijl en leerervaring – huiswerk zit te maken, via het scherm aan de wand. We gaan daar verrassende nieuwe manieren van groepsvorming zien ontstaan.”
Bullinga vraagt zich hardop af waarom er eigenlijk nog klassen bestaan. “Ik weet het echt niet. Waarom stoppen we die kinderen bij elkaar? De enige reden dat we nog een gebouw nodig hebben, is voor sociale vaardigheden. Hoe ga je als kind om met een groep, met bepaalde verschillen? Maar het is dus echt niet nodig om kinderen van dezelfde leeftijd gedwongen op hetzelfde jaarniveau te krijgen.”
Over groepsvaardigheden gesproken: Bullinga haalt een opnieuw zeer actueel probleem aan, dat met het nieuwe onderwijs wel eens zou kunnen worden opgelost. “Wat denk je van al die kinderen die worden gepest, iedere dag opnieuw? Docenten die niet durven op te treden, scholen die de problemen graag onder de pet houden, omdat dat slecht voor het imago kan zijn. Die gepeste kinderen zullen dolblij zijn met deze nieuwe mogelijkheden. Op de een of andere gekke manier komt er voor dit enorme probleem een oplossing dichterbij, die er in de huidige situatie, met fysieke scholen, niet is. En nooit zal komen.”

Self learning & serious games
Zelfstandig leren: voor de ene leerling simpeler dan voor de ander. Toch is ‘self learning’ een enorm belangrijk aspect van het onderwijs 3.0. “Tabletonderwijs gaat een enorme hoeveelheid aan tools voor ‘self learning’ genereren. Tegelijkertijd moeten kinderen worden opgevoed om dat ‘self learning’ daadwerkelijk te kunnen bewerkstelligen,” beseft ook Bullinga. “Daar is discipline voor nodig, en een bepaalde vorm van planning. Ook daar zullen weer virtuele tools voor gaan ontstaan, om in die educatieve randvoorwaarden, het ‘leren van het leren’, te voorzien. En daar spelen de ‘serious games’, nog veel meer dan nu een belangrijke rol. Het onderwijs van de toekomst zal voor het grootste deel worden bepaald door ‘serious games’. Games waarin je wordt ondergedompeld in een wereld die verrassend en inspirerend is, maar die als neveneffect heeft dat je er ook nog iets van leert. Een voorbeeld: er is een Zweedse school die de game ‘Minecraft’ nu al verplicht heeft gesteld. Dat is ook al een teken aan de wand, lijkt me. Met dit spel doe je niet alleen kennis op, je leert daarnaast ook plannen, de gevolgen van je beslissingen onder ogen zien, en nog veel meer."

Mediawijsheid en stilte
“Waar de basisvaardigheden nu nog altijd lezen en schrijven zijn, komen daar in de toekomst twee vaardigheden bij: “Je móet mediawijs zijn. En kunnen presenteren. Die vier dingen, dat zijn de basis voor het onderwijs 3.0”, aldus Bullinga. “Waar we op moeten letten is dat we kinderen niet teveel prikkelen, we moeten ze offline leren zijn. De mobieltjes moeten voor eens en voor altijd de klas uit, alleen educatie mag erin.” Een deel van het toekomstig curriculum, voor welke school dan ook, is volgens Bullinga stilte. “Offline zijn. Je krijgt nu al de eerste signalen, kijk maar eens op ikbenoffline.nl, waar leerlingen door middel van het spelen van een ganzenbordspel, leren om offline te zijn. Het is een teken van de toekomst. Alleen op die manier krijg je te maken met meer gemotiveerde leerlingen, die het belang van focus kennen. Weg met dat multitasken! We moeten strenger zijn, en scheiding maken tussen privé-momenten en privé-omgevingen, en leermomenten en leeromgevingen.”

Bullinga geeft aan dat scholen die, ook op dit gebied, keuzes durven te gaan maken, boven het maaiveld uit zullen steken: “Die komen namelijk gegarandeerd met goede leerresultaten. Dat red je niet met ongemotiveerde, niet gefocuste studenten, die constant met privézaken bezig zijn. De vraag is ook: op wie richt je je pijlen als school? Op ongemotiveerde studenten, die je constant dingen moet verbieden, en regels moet opleggen? Of ga je voor gemotiveerde studenten? Ik denk dat als je kijkt naar de rangorde van landen in termen van onderwijsniveau en onderwijskwaliteit, dat de landen die de grootste zelfdiscipline en gemotiveerdheid kunnen opbrengen, het verst gaan komen. Zuid-Korea staat niet voor niets in de top 10. Echt, een essentiële randvoorwaarde voor succesvol onderwijs in de toekomst is het ontwikkelen van een cultuur van zelfdiscipline, in die zee van prikkels en afleidingen.”

Verslavend onderwijs
Een waarheid als een koe: hoe leuker je als docent je onderwijs maakt, hoe gemotiveerder ze worden. En dat moet te doen zijn, vindt Bullinga: “De onderwijsinhoud die je kunt maken door die gamification die ik al even aanhaalde, die is zó boeiend. Terloops geef je kinderen op die manier de mogelijkheid om in levensechte situaties te duiken. Dat is fascinerend. De hele wereld komt bij ze binnen. We krijgen verslavend onderwijs! Op een moment dat je dát als school organiseert, dan creëer je ook een meerwaarde voor je leerlingen, waardoor hun ouders je graag willen blijven betalen.”

“Lesgeven zoals het nu gebeurt, dat gaan we in de toekomst niet meer zien,” aldus Bullinga. “Lesgeven wordt presenteren. Punt. En dat presenteren, dat moet met gloed gebeuren, met overtuiging. Stel je voor: overal om zich heen zien kinderen de meest waanzinnige YouTube video’s voorbij komen, prachtig vormgegeven, waarin op een interessante manier werelden en situaties worden neergezet. Adembenemend. Dan kun je als docent niet meer op een suffe manier je les blijven geven, op de manier waarop je dat al twintig, dertig jaar doet. Dat gaat gewoon niet meer. Ook op dat gebied is een concurrentieslag gaande, en dat is essentieel voor elke docent. Je gaat mee, of je gaat ten onder. Durf mee te gaan, bedenk: dit is belangrijk. En ga bijvoorbeeld een cursus presentatievaardigheden doen.”
Bullinga geeft aan dat de volgende lichting docenten het waarschijnlijk veel minder moeilijk vindt om zich aan te passen: “Dat zijn jonge, gemotiveerde jongens en meiden. En zelfs als hun opleiding nog niet zover is, beschikken ze over zelf organiserend vermogen. Wat je dan krijgt, is een groep nieuwe docenten die de lol van het nieuwe leren 3.0 inziet. Zij kunnen bijvoorbeeld op LinkedIn groepen aanmaken, expertises uitwisselen, zelf video’s maken over de lesstof en die verspreiden. Andere docenten kunnen die gebruiken, en voor je het weet, heb je een miljoen gebruikers wereldwijd. Let maar op. De docent gaat in de toekomst twee kanten op: ofwel is hij een soort popster, die met zijn wereldwijd bekeken videolessen miljoenen views krijgt… of hij is een yoga-expert, die aan kleine groepen interactief onderwijs geeft, onderwijs waarin focus en monotasking een absolute vereiste zijn.”

Kinderschoenen
Bullinga geeft toe: “Natuurlijk, we zitten met z’n allen in een gigantisch kinderschoenenstadium. Het is nog volstrekt onduidelijk welke methodieken, welke nieuwe collectieven en welke leerfabrieken gaan overleven en welke niet.” Toch lijkt de trend, de richting, behoorlijk duidelijk. “Daar kunnen we echt niet meer omheen. Ik voorspelde dit tien, vijftien jaar geleden ook al, maar toen was het nog niet zo zichtbaar en aanwijsbaar als nu”, aldus Bullinga.

Hij sluit af met de grootste tip voor de docent van vandaag: “Wees nieuwsgierig. Ik weet het, het klinkt cliché, maar het is een feit. Je moet nú nieuwsgierig zijn naar die nieuwe wereld. Geloof me nou maar, het maakt je vak echt mooier. Docenten bereiden de kinderen voor op een leven lang leren, dat is toch fantastisch. Trouwens, misschien is dat een domper, maar die idioot lange onderwijsvakanties, die gaan er ook uit. Alles gaat op de schop. Lesgeven wordt een vak als elk ander.”

futurecheck.nl
ikbenoffline.nl